Autor: David Israel • 15 listopada 2026 r.

Jerozolima, 15 listopada 2026 r. (TPS-IL) — W poniedziałek Izrael uczci państwowy Dzień Pamięci Dawida Ben-Guriona, 53 lata po jego śmierci. Z tej okazji Instytut Dziedzictwa Ben-Guriona i Archiwum Ben-Guriona ujawniają dwa dokumenty historyczne, które mają dziś niezwykłą wagę: list, który Ben-Gurion napisał do sędziego Sądu Najwyższego USA Louisa Brandeisa 5 stycznia 1934 r., oraz memorandum, które przesłał mu 4 czerwca 1935 r.

W obu Ben-Gurion ostrzega przed globalnym rozprzestrzenianiem się antysemityzmu i przestrzega, że Żydzi mogą zostać zmuszeni do opuszczenia swoich krajów. Przedstawia również dalekowzroczną strategię: aby zabezpieczyć przyszłość narodu żydowskiego, Ziemia Izraela musi rozszerzyć swoją zdolność przyjmowania imigrantów, a Negew musi zostać zagospodarowany. Postrzegał go jako ostatnią wielką rezerwę ziemi, którą woda, osadnictwo i praca mogłyby przekształcić w przestrzeń dla milionów Żydów.

Dokumenty zostały udostępnione dzięki współpracy Instytutu Dziedzictwa Ben-Guriona z Instytutem Badawczym Ben-Guriona ds. Badań nad Izraelem i Syjonizmem na Uniwersytecie Ben-Guriona w Negewie. Są publikowane po raz pierwszy.

W liście z 1934 r., napisanym po dojściu nazistów do władzy w Niemczech, Ben-Gurion opisuje, jak antysemicka propaganda rozprzestrzeniała się po Europie. Podczas krótkiej wizyty w Anglii i we Francji napisał, że widział, jak ziarna nazistowskiej propagandy przeciwko Żydom powoli zapuszczały korzenie w obu krajach, niemal niezauważone.

Nie traktował tego jako zjawiska lokalnego ani przejściowego. Rozumiał, że antysemityzm może rozprzestrzenić się daleko poza granice Niemiec, a naród żydowski nie może budować swojej przyszłości na założeniu, że inne narody zagwarantują mu bezpieczeństwo. Ta konkluzja postawiła imigrację w centrum jego myślenia, wraz ze zdolnością Ziemi Izraela do przyjmowania Żydów zmuszonych do opuszczenia swoich domów.

W liście wskazano dwie kwestie, o których przywódcy syjonistyczni muszą pamiętać: trudną sytuację narodu żydowskiego oraz chłonność kraju. Zdaniem Ben-Guriona nie wystarczyło uznanie niedoli Żydów czy wzywanie ich do imigracji. Należało zbudować infrastrukturę gospodarczą, zatrudnieniową i osadniczą, aby mogli przybyć i ułożyć sobie tutaj życie. Oszacował, że kraj mógłby wówczas wchłonąć 50 000 Żydów rocznie, i ostrzegał, że bez terminowych przygotowań naród żydowski może zapłacić wysoką cenę.

Do czerwca 1935 r. Ben-Gurion przeszedł od kwestii imigracji do kwestii działania: gdzie można przyjąć setki tysięcy Żydów, a w przyszłości być może miliony? Jego memorandum do Brandeisa zaczyna się od stwierdzenia, że najbardziej palącym problemem w Ziemi Izraela w owym momencie była kwestia ziemi. Przestrzegał, że granice osadnictwa zostały już niemal osiągnięte i że bez poszerzenia dostępnych obszarów niemożliwe będzie przyjęcie wszystkich Żydów, którzy zostali lub mogą zostać zmuszeni do opuszczenia swoich krajów.

Jego odpowiedzią był Negew – rozległa i niemal niezamieszkana przestrzeń, która według niego kryła ogromny potencjał. Jego główne znaczenie, jak pisał, polegało na tym, że wielkie obszary były dosłownie pozbawione mieszkańców. Przekonywał, że poprzez wiercenie studni możliwe będzie stworzenie gęstego, wielkoskalowego osadnictwa, jakiego nie dałoby się osiągnąć nigdzie indziej w zachodniej Palestynie.

To myślenie wiąże się z jedną z jego najbardziej znanych maksym: „Jeśli znajdziemy wodę, znajdziemy ziemię”. Ben-Gurion rozumiał, że główną przeszkodą na Negewie nie był brak ziemi, lecz ludzka i technologiczna zdolność do przekształcenia pustyni w miejsce do życia, rolnictwa i pracy. W tej wizji przyszłość Negewu nie jest podyktowana przez naturę, lecz zależy od tego, co ludzie potrafią stworzyć i zbudować.

Nie poprzestał również na ogólnej wizji. Zidentyfikował Zatokę Ejlat i dolinę Arawa jako znaczące pod względem gospodarczym, politycznym i strategicznym. Już w 1935 r. zaproponował założenie pionierskiej społeczności żydowskiej liczącej od 50 do 100 osadników w pobliżu Umm Raszrasz nad Morzem Czerwonym, zajmującej się rolnictwem i rybołówstwem. Przewidział także przyszłą rolę Ejlatu jako łącznika między Europą a Azją oraz węzła handlowo-gospodarczego. Przyszłość Żydów, pisał, była związana z wielkoskalowym osadnictwem rolniczym na Negewie i z otwarciem drogi dla żydowskiej pracy i inicjatywy na morzu, i im szybciej, tym lepiej.

Eitan Dunietz, dyrektor generalny Instytutu Dziedzictwa Ben-Guriona, powiedział, że czytanie dokumentów napisanych 91 lat temu wywołuje wstrząs właśnie ze względu na ich odniesienie do dzisiejszej rzeczywistości. Ben-Gurion widział rozprzestrzeniający się w Europie w 1934 r. antysemityzm – zauważył – i to wzmocniło jego wcześniejsze przekonanie, że naród żydowski nie może powierzać swojej przyszłości innym.

Oficjalna uroczystość państwowa odbędzie się w tym tygodniu w Parku Narodowym Miejsca Grobu Ben-Guriona w Midreszet Ben-Gurion z udziałem prezydenta Izaaka Herzoga, u boku przedstawicieli rządu, sił bezpieczeństwa, członków kibucu Sde Boker, rodziny Ben-Guriona oraz mieszkańców Samorządu Regionu Ramat Negew.